Isaac Asimov

nakanapie.pl › Autorzy › Isaac Asimov

Imię:: Isaac
Nazwisko:: Asimov
Narodowość:: amerykanin
Opis:: (ur. 2 stycznia 1920[1] zm. 6 kwietnia 1992), wym. ˈaɪzək ˈæzɪmʌv[2], oryginalnie Исаак Озимов, według współczesnej transkrypcji na rosyjski jako Айзек Азимов – znany amerykański pisarz i profesor biochemiki rosyjskiego pochodzenia. Największy sukces osiągnął jako autor książek fantastycznonaukowych oraz popularnonaukowych. Większość prac Asimova z zakresu popularyzacji nauki wyjaśnia koncepcje naukowe w sposób historyczny, cofając się w czasie w miarę możliwości jak najdalej, do samych początków rozwoju danej dziedziny. Często podaje narodowości, daty urodzenia i śmierci wspominanych przez siebie naukowców, jak również etymologie i sposoby wymawiana terminów technicznych. Jako przykłady można wymienić Guide to Science, trzytomowy zbiór Understanding Physics oraz Asimov's Chronology of Science and Discovery. Asimov, jako autor i redaktor ponad 500 książek, oraz w przybliżeniu 9000 listów i kartek pocztowych[3]. był jednym z najbardziej płodnych pisarzy wszech czasów. Jego prace zostały opublikowane w dziewięciu z dziesięciu głównych kategorii Klasyfikacji Dziesiętnej Deweya (z wyjątkiem 100, filozofii)[4]. Powszechnie uważany jest za mistrza gatunku fantastyki naukowej. Za życia postrzegany był jako jeden z "Wielkiej Trójki" pisarzy fantastyki naukowej, wraz z Robertem A. Heinleinem oraz Arthurem C. Clarke[5]. Najsłynniejszym dziełem Asimova jest cykl Fundacja[6]; inne znane cykle to Galactic Empire oraz Roboty, które osadził późnej w tym samym świecie fikcyjnym co Fundacja tworząc spójną "historię przyszłości" dla wszystkich jego książek, w podobny sposób jak uczynili to wcześniej w swojej twórczości Robert A. Heinlein, Cordwainer Smith oraz Poul Anderson[7]. Spod jego pióra wyszły liczne opowiadania, między innymi "Nastanie nocy", które w roku 1964 głosami członków stowarzyszenia Science Fiction Writers of America zdobyło tytuł opowiadania wszech czasów, przez wielu uznawany do dziś. Pisał również książki kryminalne i fantasy, a pod pseudonimem Paul French stworzył młodzieżowy cykl Lucky Starr. Asimov był wieloletnim członkiem i wiceprezesem Mensy, choć funkcję tę pełnił niechętnie; niektórych członków organizacji opisał jako "dumnych i agresywnych w kwestii swojego IQ"[8]. Więcej przyjemności sprawiało mu piastowanie stanowiska prezesa American Humanist Association[9]. Na jego cześć nazwane zostały asteroida 5020 Asimov, czasopismo Asimov's Science Fiction, szkoła podstawowa na Brooklynie (Nowy Jork), oraz dwie różne nagrody literackie. Asimov urodził się między 4 października 1919 a 2 stycznia 1920 w Pietrowiczach, w obwodzie smoleńskim ZSRR (obecnie Rosja), jako syn Anny Racheli Berman Asimov i Judy Asimova, w żydowskiej rodzinie młynarzy. Dokładna data jego urodzin nie jest znana za względu na różnice w kalendarzu gregoriańskim i hebrajskim oraz brak oficjalnych zapisów, a sam Asimov obchodził urodziny 2 stycznia[1]. Nazwisko rodziny pochodzi od słowa озимые (zboże ozime). Gdy miał trzy lata, rodzina wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych. Rodzice rozmawiali z nim zawsze w języku jidysz lub po angielsku, stąd nigdy nie nauczył się rosyjskiego.[10] Dorastając na Brooklynie, Asimov nauczył się czytać w wieku pięciu lat, i zachował płynną znajomość jidysz na równi z angielskim. Jego rodzice byli właścicielami kolejnych sklepów ze słodyczami, pracy w których oczekiwano od każdego członka rodziny. Tam właśnie Asimov zetknął się z tzw. pulp magazines i zaczął je czytać. W wieku około jedenastu lat zaczął pisać swoje własne historyjki, a przed ukończeniem lat dziewiętnastu, odkrywszy środowisko fandomu fantastyki naukowej, sprzedawał je już do czasopism fantastycznonaukowych. Duży wpływ na jego początkową karierę miał John W. Campbell, ówczesny wydawca Astounding Science Fiction, a potem przyjaciel.[11] Asimov uczęszczał do Miejskich Szkół Publicznych Nowego Jorku na Brooklynie. Następnie studiował na Uniwersytecie Columbia, który ukończył w roku 1939. Po przerwie powrócił na uczelnię i w roku 1948 zdobył tytuł doktora biochemii. W międzyczasie spędził trzy lata w trakcie II wojny światowej w służbie cywilnej, pracując w Eksperymentalnej Stacji Lotniczej Marynarki w Philadelphia Navy Yard. Po zakończeniu wojny został powołany do wojska, jednak po niecałych dziewięciu miesiącach otrzymał honorowe zwolnienie ze służby. W trakcie krótkiej kariery wojskowej dzięki umiejętności pisania na maszynie osiągnął stopień kaprala, i szczęśliwie uniknął uczestnictwa w próbach bomby atomowej na Atolu Bikini.
Od lewej: Robert A. Heinlein, L. Sprague de Camp i Asimov. Stocznia wojenna w Filadelfii, gdzie pracowali w czasie II wojny światowej, 1944. Po ukończeniu doktoratu Asimov rozpoczął pracę na wydziale Szkoły Medycyny Uniwersytetu Bostońskiego, z którym pozostał związany także później. Począwszy od roku 1958 nie była to już praca dydaktyczna, ponieważ zajął się pisaniem na pełen etat (już wtedy dochody z pisarstwa przewyższały jego pensję akademicką). Mając stałe zatrudnienie na uczelni zatrzymał jednak tytuł associate professor (odpowiednik adiunkta), a w roku 1979 uniwerstytet w uznaniu dla jego twórczości przyznał mu tytuł profesora biochemii. Prywatne dokumenty Asimova z roku 1965, przekazane przez niego na prośbę kustosza Howarda Gottlieba, przechowywane są w muzealnej bibiliotece uniwersyteckiej (Mugar Memorial Library). Zbiór wypełnia 464 pudła zajmujące 71 metrów przestrzeni na półkach. W lipcu 1942 Asimov poślubił Gertrudę Blugerman (ur. 1917, Kanada – zm. 1990, Boston). Mieli dwoje dzieci, Davida (ur. 1951) i Robyn Joan (ur. 1955). Od 1970 pozostawali w separacji. Rozwiedli się w 1973, później w tym samym roku Asimov ożenił się z Janet O. Jeppson. Asimov był klaustrofilem; lubił przebywać w małych, zamkniętych przestrzeniach[12]. W pierwszym tomie swojej autobiografii wspomina dziecięce marzenie, aby mieć kiosk z gazetami na stacji nowojorskiego metra, gdzie w zamknięciu mógłby czytać nasłuchując odgłosów przejeżdżających pociągów.[13] Obawiał się latania samolotem[14]; latał jedynie dwukrotnie w życiu (raz w trakcie pracy w Eksperymentalnej Stacji Lotnictwa Marynarki, i raz wracając do domu z bazy wojskowej na Oahu w 1946)[14]. Rzadko podróżował na większe odległości, głównie z tego powodu, że awersja do lotnictwa komplikowała logistycznie jakiekolwiek dłuższe wyprawy. Fobia ta miała wpływ na niektóre z jego książek beletrystycznych, jak opowiadania kryminalne o Wendellu Urth czy opowiadania z cyklu Roboty w których występowała postać Elijaha Baleya. W późniejszych latach odkrył że lubi podróże na statkach, i kilkakrotnie włączał się w program "rozrywkowy" rejsów, wygłaszając pogadanki naukowe na statkach takich jak RMS Queen Elizabeth 2[14]. Asimov miał talent do publicznych wystąpień i lubił je.[14] Często brał udział w konwentach fantastyki naukowej, gdzie odnosił się do innych uczestników przyjaźnie i przystępnie.[14] Cierpliwie odpisywał na kartkach pocztowych na dziesiątki tysięcy pytań nadchodzących pocztą, lubił też dawać autografy. Był średniego wzrostu i krępej budowy ciała, nosił bokobrody i miał charakterystyczny brooklyński akcent. Jego sprawność fizyczna była niska - nigdy nie nauczył się pływać ani jeździć na rowerze. Po przeprowadzce do Bostonu nauczył się jednak prowadzić samochód. W książce satyrycznej Asimov Laughs Again opisuje obyczaje kierowców w Bostonie jako "anarchię na kółkach". Szerokie zainteresowania Asimova obejmowały również członkostwo w organizacjach zrzeszających miłośników operetek Gilberta i Sullivana[14] , czy też The Wolfe Pack[1], grupie wielbicieli powieści kryminalnych o Nero Wolfe stworzonych przez Rexa Stouta. Był ważnym członkiem Baker Street Irregulars, głównego stowarzyszenia miłośników Sherlocka Holmesa.[14] Od roku 1985 aż do śmierci w 1992 pełnił funkcję prezesa American Humanist Association; następcą Asimova na tym stanowisku został jego przyjaciel i kolega po piórze Kurt Vonnegut. Pozostawał również w bliskiej przyjaźni z twórcą Star Treka Genem Roddenberrym, i został wymieniony w napisach Star Trek: The Motion Picture jako konsultant w procesie produkcji (ogólnie rzecz biorąc, za upewnienie Paramount Pictures że pomysły Roddenberry'ego są prawdopodobnymi ekstrapolacjami fantastyczno-naukowymi). Asimov zmarł 6 kwietnia 1992. Przeżyła go druga żona, Janet, oraz dzieci z pierwszego małżeństwa. Dziesięć lat po jego śmierci zredagowane przez Janet Asimov wydanie autobiografii Asimova It's Been a Good Life ujawniło, że zgon spowodowany był przez AIDS; zaraził się wirusem HIV przez transfuzję krwi otrzymaną w czasie operacji by-passów w grudniu 1983.[15] Dokładną przyczyną zgonu była zapaść układu krążenia i wydalniczego w wyniku komplikacji po zakażeniu HIV. W epilogu It's Been a Good Life Janet Asimov napisała że Asimov chciał sprawę "upublicznić", jednak lekarze nakłonili go do zachowania milczenia, ostrzegając iż uprzedzenia przeciw AIDS rozciągną się na innych członków rodziny. Już po jego śmierci rodzina Asimova ponownie rozważała ujawnienie choroby, jednak kontrowersje narosłe wokół ujawnienia przez Arhura Ashe własnego zakażenia AIDS odwiodły ich od tego zamiaru. Dziesięć lat później, kiedy zmarli już lekarze Asimova, Janet i Robyn zgodziły się na opublikowanie całej historii.[16] Asimov zaczął czytać fantastycznonaukowe pulp magazines, sprzedawane w rodzinnym sklepie, w 1929. W latach 30. nawiązał kontakt ze środowiskiem fandomu, szczególnie z osobami z kręgu przyszłych Futurian. W 1937 zaczął pisać swoje pierwsze opowiadanie fantastyczne, Cosmic Corkscrew (Kosmiczny korkociąg), nie ukończył go jednak aż do czerwca 1938. Zainspirowany wizytą w biurze Astounding Science Fiction dokończył opowiadanie 19 czerwca i osobiście zaniósł je wydawcy Astounding, Johnowi Campbellowi, dwa dni później. Campbell odrzucił Cosmic Corkscrew, zachęcił jednak Asimova do dalszych prób. W październiku Asimov sprzedał swoje trzecie opowiadanie, Marooned Off Vesta, magazynowi Amazing Stories, który opublikował je w marcu 1939. W późniejszych latach Asimov nadal pisywał, i okazjonalnie sprzedawał, opowiadania do fantastycznych pulp magazines. W 1941 wydane zostało 32. opowiadanie Asimova, Nastanie nocy (Nightfall), opisywane jako jedno z "najsłynniejszych opowiadań science-fiction wszech czasów".[18] W 1968 the Science Fiction Writers of America w głosowaniu ogłosiło Nastanie nocy najlepszym opowiadaniem fantastycznonaukowym napisanym kiedykolwiek.[19] W zbiorze Nightfall and Other Stories napisał: "Stworzenie Nastania nocy było przełomowym punktem w mojej karierze... Nagle zaczęto mnie brać serio i świat fantastyki naukowej stał się świadomy mojego istnienia. Z biegiem lat stało się jasne, że napisałem opowiadanie, które weszło do kanonu". Nastanie nocy stanowi archetypiczny przykład "społecznej fantastyki naukowej". Określenie to zostało ukute przez Asimova dla opisania nowego trendu w latach 40., zapoczątkowanego przez autorów takich jak Asimov czy Heinlein, odchodzących od gadżetów i space opery w stronę spekulacji na temat natury ludzkiej. Do roku 1941 Asimov sprzedawał już regularnie swoje utwory do Astounding, wiodącego w tej tematyce magazynu. Między 1943 a 1949 wszystkie opowiadania fantastyki naukowej Asimova były publikowane wyłącznie w Astounding. W 1942 wydana została pierwsza opowieść z cyklu Fundacja, później włączona do trylogii: Fundacja (1951), Fundacja i Imperium (1952), oraz Druga Fundacja (1953), opowiadającej o upadku i odrodzeniu rozległego imperium międzygwiezdnego w świecie przyszłości. Łącznie powieści te stanowią najsłynniejsze dzieło fantastyki naukowej Asimova, porównywalne z cyklem o robotach. Wiele lat później Asimov kontynuował serię, pisząc Agenta Fundacji (1982) oraz Fundację i Ziemię (1986), po czym wrócił do czasów sprzed oryginalnej Fundacji prequelami Preludium Fundacji (1988) i Narodziny Fundacji (1992). W serii pojawia się fikcyjna nauka, psychohistoria, pozwalająca na przewidzenie przyszłości wielkich populacji. W tym samym okresie Asimov zaczął pisać opowiadania o robotach pozytronowych, w dużej części wydane w zbiorze Ja, robot (1950). Wprowadził w nich zestaw zasad etyki dla robotów i inteligentnych maszyn (prawa robotów Asimova), które wywarły ogromny wpływ na innych pisarzy i myślicieli. Na podstawie jednego z tych opowiadań zrealizowano film Człowiek przyszłości (Bicentennial man), z Robinem Williamsem w roli głównej. Film Ja, robot (I, Robot), w którym zagrał Will Smith, oparty został na skrypcie Jeffa Vintara zatytułowanym Hardwired, a idee Asimova włączono do niego dopiero później, po nabyciu praw do tytułu.[20] Nie ma on związku ze skryptem I, Robot napisaym przez Harlana Ellisona, który współpracował z samym Asimovem, aby stworzyć wersję oddającą ideę oryginalnych utworów. Według Asimova realizacja scenariusza Ellisona prowadziłaby do powstania "pierwszego w historii prawdziwie złożonego i wartościowego fantastycznonaukowego filmu dla dorosłych". Scenariusz opublikowano w formie książkowej w roku 1994, gdy szanse na jego realizację stały się nikłe. Poza filmami, cykle Asimowa Fundacja i Roboty zainspirowały powstanie innych, pochodnych utworów literackich, z których wiele zostało napisanych przez znanych autorów o ustalonej pozycji, takich jak Roger MacBride Allen, Greg Bear, Gregory Benford czy David Brin. Twórczość ta miała błogosławieństwo - a czasem wręcz powstawała na prośbę - wdowy po Asimovie, Janet Asimov. W 1948 Asimov napisał fałszywy artykuł naukowy na temat nieistniejącego związku chemicznego: The Endochronic Properties of Resublimated Thiotimoline (Endochroniczne właściwości resublimowanej tiotimoliny). W tym samym czasie przygotowywał swoją rozprawę doktorską, w obawie przed uprzedzeniami ze strony komisji egzaminacyjnej prosił więc wydawcę o opublikowanie artykułu pod pseudonimem. Mimo to artykuł ukazał się jednak pod jego prawdziwym nazwiskiem. Niedługo potem, w czasie ustnego egzaminu, Asimov coraz bardziej przejmował się otrzymywanymi pytaniami. Pod koniec jeden z egzaminatorów obrócił się ku niemu z uśmiechem, mówiąc: "Panie Asimov, proszę opowiedzieć nam coś o właściwościach termodynamicznych tiotimoliny". Po dwudziestominutowym oczekiwaniu, Asimov został wezwany z powrotem do pokoju egzaminacyjnego i otrzymał tytuł doktora. W 1949 redaktor działu fantastyki naukowej wydawnictwa Doubleday, Walter I. Bradbury, przyjął do druku niepublikowaną powieść Asimova Grow Old Along With Me. Ukazała się ona nakładem Doubleday w styczniu 1950 jako Kamyk na niebie (Pebble in the Sky). To samo wydawnictwo opublikowało w latach 50. kolejne cztery powieści fatastycznonaukowe Asimova, jak również sześć powieści młodzieżowych z cyklu Lucky Starr, napisane pod pseudonimem Paul French. Doubleday wydał także zbiory opowiadań Asimova, począwszy od The Martian Way and Other Stories w 1955. Również we wczesnych latach 50. ukazały się w wydawnictwie Gnome Press opowiadania o robotach, zebrane pod tytułem Ja, robot, oraz opowieści o Fundacji pod postacią trylogii. Gdy ukazały się nowe magazyny fantastyki naukowej, zwłaszcza Galaxy Magazine oraz The Magazine of Fantasy & Science Fiction, Asimov zaczął publikować opowiadania także w nich. Określał później lata 50. jako swoją "złotą dekadę". Pewna liczba tych opowiadań została wydana w antologii The Best of Isaac Asimov, łącznie z Ostatnim pytaniem (1956), opowiadającym o dążeniu gatunku ludzkiego do potencjalnego odwrócenia procesu entropii. Było to ulubione opowiadanie autora, przez wielu stawiane na równi z Nastaniem nocy. Asimov napisał o nim w 1973:
Quote-alpha.png
Dlaczego to moje ulubione opowiadanie? Po pierwsze, pomysł przyszedł do mnie kompletny i nie trzeba było go dopracowywać; napisałem całą rzecz na gorąco i nie musiałem zmieniać praktycznie ani słowa. Takie opowiadania zawsze są cenione przez pisarzy. Poza tym miało ono nader dziwny wpływ na moich czytelników. Często ktoś pisze do mnie z prośbą o tytuł opowiadania, które jak im się wydaje ja napisałem, i abym powiedział gdzie można je znaleźć. Nie pamiętają tytułu, jednak gdy opisują treść, nieodmiennie chodzi o Ostatnie pytanie. Doszło już do tego, iż ostatnio odebrałem telefon od zdesperowanego człowieka, który zaczął w te słowa: "Doktorze Asimov, jest takie opowiadanie które jak sądzę pan napisał, a nie mogę przypomnieć sobie tytułu–". Wtedy przerwałem, aby powiedzieć że chodzi o Ostatnie pytanie, i kiedy streściłem wątek okazało się, że istotnie to tego tytułu poszukiwał. Pozostawiłem go w przekonaniu, że potrafię czytać w myslach na odległość tysięcy mil. W grudniu 1974 były członek grupy Beatles, Paul McCartney, skontaktował się z Asimovem i zapytał, czy ten nie mógłby napisać scenariusza do filmowego musicalu fantastycznonaukowego. McCartney miał mglisty pomysł dotyczący głównego wątku, oraz urywki dialogów; chciał zrobić film na temat zespołu rockowego, którego członkowie odkrywają, że podszywa się pod nich grupa kosmitów. Zarówno członków zespołu, jak oszustów prawdopodobnie zagraliby członkowie grupy McCartneya Wings, wtedy u szczytu popularności. Zaintrygowany pomysłem, choć nie był fanem muzyki rockowej, Asimov szybko stworzył zarys scenariusza. Zachował ogólną ideę McCartneya, tworząc poruszającą i dramatyczną historię, nie wykorzystał jednak dostarczonych fragmentów dialogów i prawdopodobnie z tej przyczyny propozycja została odrzucona. Scenariusz zachował się jedynie w archiwach Uniwersytetu Bostońskiego. Od roku 1977 użyczył swojego nazwiska Isaac Asimov's Science Fiction Magazine (teraz Asimov's Science Fiction), i pisał artykuł wstępny do każdego wydania. Przez krótki czas istniały również Asimov's SF Adventure Magazine i towarzyszący mu Asimov's Science Fiction Anthology, publikowane jako magazyny (podobnie jak "antologie" Ellery Queen's Mystery Magazine oraz Alfred Hitchcock's Mystery Magazine).