Recenzja książki ABC teorii względności

Wyjątkowo względne piękno książki o teorii względności.

Autor: @Carmel-by-the-Sea ·4 minuty
2020-10-14 1 komentarz 5 Polubień
Bertrand Russell to bez wątpienia jeden z najbardziej przenikliwych umysłów XX wieku. Jego „ABC teorii względności” to krótkie wprowadzenie do podstaw osiągnięć Einsteina dla każdego, napisane, jak autor szczerze przyznał przy innej okazji, dla pieniędzy. Po lekturze mam trzy dość rozbieżne przemyślenia. Pierwsze dotyczy świetnych 70% tekstu – napisanych z humorem, dydaktycznym namysłem, pełne nieszablonowego myślenia (jak to u profesora). Drugie dotyczy kilku ogólnych rozważań Russella z drugiej części, z którymi mam kłopot. Trzecie (niezwykle rzadko u mnie spotykane) wiąże się ze zdumiewającymi technikami nanoszenia poprawek na pierwotny tekst. Stąd moja opinia, to tak naprawdę trzy dość niezależne oceny czyniące kłopot z oceną całości. Krótko piszę każdy komponent.

Autor wstępu Peter Clark ma rację, że Russell to mistrz objaśniania. Jego przekaz jest wprowadzony bardzo subtelnie i z wyczuciem, jako pogłębiony namysł nad istotą zagadnienia. Dokładnie wie, co czytelnikowi sprawi kłopot i na tym się właśnie skupia. Widać to w większości 2/3 tekstu książki, gdzie wprost dostajemy podstawy koncepcyjne rewolucyjności szczególnej i ogólnej teorii względności. Przykłady są świetne, podane w kilku różnych konfiguracjach. Prawie nie ma wzorów, za to jest kilka oszczędnych grafik zawierających tylko to, co Russell chce skomentować. W punkt opisuje powszechny problem z prezentacją i odbiorem rewolucji Einsteina (str. 17):

„(…) istnieją niezliczone popularne prezentacje teorii względności, lecz zazwyczaj przestają one być zrozumiałe właśnie wtedy, kiedy zaczynają mówić coś ważnego. Trudno za to winić autorów.”

Te trudności sam postarał się zminimalizować. Widać to szczególnie w różnych podejściach do wyjaśnienia konsekwencji stałości prędkości światła i prawa dodawania prędkości (str. 39-41). Pojawia się cała lista świetnych, intuicyjnych (bo z życia) analogii, eksperymentów myślowych, które przenoszą czytelnika ku samemu sednu przełomu relatywistycznego. Również dyskusja o różnicy między ciężarem a masą (str. 111-117) – w punkt!

Za to w czterech ostatnich rozdziałach Russell niepotrzebnie skupił się na filozoficznych (metafizycznych i związanych z metodologią nauki) rozważaniach o konsekwencjach teorii Einsteina. Według mnie w sposób niezrozumiały starał się wyrugować z fizyki pojęcie 'siły' i zbytnio zawierzył matematyczności, w szczególności geometryzacji fizyki. Ten ostatni zarzut jest z dwóch powodów istotny dla początkującego w temacie czytelnika. Samo rozważanie istoty ‘siły’ nie pogłębi (na tym etapie) zrozumienia względności, szczególnie że Russell proponuje zastąpić ją tensorem (str. 141), który jest zbyt matematycznie nieuchwytny dla kogoś, kto ma być docelowym odbiorcą. Niejasno też rozwija myśl wokół masy, którą teoria względności jakoby ruguje z fizycznego opisu (str. 151), co jest trochę wbrew istocie równań Einsteina, gdzie spina się rozkład masy-energii z deformacjami przestrzeni.

Książka jest zdumiewająco niejednorodna pod względem ‘możliwego czasowo-dostępnego’ sposobu formułowania myśli. Wspominam o tym, bo ani wstęp napisany przez Petera Clarka, ani sam autor nie informują o korektach czy uzupełnieniach. Czytając czułem, jakby tekst powstał dawno (zgodnie z pierwszym wydaniem w 1925), ale z licznymi poprawkami, które uwspółcześniały go i to w kilku krokach. Wykryłem co najmniej 3 takie fazy poprawek, które wynikają wprost z ówczesnego stanu wiedzy. Wymowne przykłady:

  • stan z lat 30-tych : odwołanie się do Eddingtona (str. 152-153), problem procesów i reakcji w gwiazdach (str. 118)
  • stan z lat 60-tych: rozpad mezonów w atmosferze (str. 30), problem kwazarów (str. 107), problem promieniowania reliktowego (str. 138)
  • stan z lata 80-tych: definicja metra zmieniona w 1983 (str. 28), wprost informacja, o czasie powstania teorii względności (str. 65)

Jedynej jawnej sugestii, że mamy do czynienia z poprawkami, dostarczać może informacja podana w stopce redakcyjnej: „© 1958, 1969, 1985 The Bertrand Russell Peace Foundation Ltd” (*). Jakby sama fundacja, a nie autor (Russell zmarł w 1970) posiadała prawo w ingerowania w tekst. Nie sprawiało mi problemu wykrycie tych aktualizacji, bo ‘wałkuję’ te fakty od lat, ale początkujący czytelnik zasługuje na garść wyjaśnienia! Takie postępowanie uważam za nieuczciwe. Na tej samej zasadzie można by dowolny historyczny tekst poprawiać zgodnie z faktami nieznanymi autorowi w chwili przelewania myśli na papier. Stąd należy albo w kolejnych wydaniach dołączać współautora, albo dodawać przypisy. (**)

Podsumowanie.

„ABC teorii względności” to wspaniała lektura … ale głównie w pierwszych 11-tu rozdziałach. Na szczęście w nich zawarta jest esencja książki - zupełnie elementarny i spójny opis zarówno szczególnej jak i ogólnej teorii względności. Brawurowo podane paradoksy, dyskusja nad ograniczeniami ludzkiego umysłu, który musi się otworzyć na zrozumienie idei Einsteina – to momentami obłędnie nieszablonowa narracja! Dla tych fragmentów warto przeczytać całość. Niestety dalsze dywagacje Russella, które według mnie były niepotrzebne, bo luźno wiążą się z sednem teorii Einsteina (na podstawowym poziomie), to sporo spekulacji, zapewne filozoficznie ważnych problemów. Tego już nie polecam przy pierwszym czytaniu. Stąd moja ocena ogólna stanowi średnią z not: 10 i 5, czyli 7 (lekko dodatkowo obniżam za aktualizacje, których polski czytelnik może nie wyłapać, a dodatkowo nie zostaje o tym ponad półwiecznym procesie korekt poinformowany).

Połączenie GENIALNOŚCI z KONTROWERSJAMI – 7/10

=======

* Odnoszę się do wydania polskiego: Fundacja Aletheia 2000

** Po lekturze prześledziłem kilka wydań angielskich książki. Trochę rozjaśniają ogólnie ingerencje w tekst. Ponieważ to, co ustaliłem z nich, nie da się potwierdzić w polskim wydaniu, to rozwijam, jako przypis. Za wszystkie korekty odpowiada fizyk Felix Pirani. Zmiany w drugi i trzecim (1959, 1969) były uzgodnione z Russellem, zaś za poprawki w kolejnych, odpowiada wyłącznie Pirani. Co ciekawe, wspomina też edytor w swoim wstępie o poczynionych korektach idących w kierunku równouprawnienia płci, a o których niemal 100 lat temu były trudno pomyśleć (sam filozof był w myśleniu o równości płci bardzo progresywny). Tyko czemu jego uwag z angielskiego wydania nie dołączono do polskiego tłumaczenia?

Moja ocena:

Data przeczytania: 2020-10-14

Gdzie kupić

Księgarnie internetowe
Sprawdzam dostępność...
Ogłoszenia
Dodaj ogłoszenie
2 osoby szukają tej książki
ABC teorii względności
ABC teorii względności
Bertrand Russell
7/10
Bertrand Russell był człowiekiem o nadzwyczajnych talentach popularyzatorskich i pisarskich. Wspaniałym tego świadectwem jest z pewnością fakt, że ten oto powstały przed z górą siedemdziesięciu laty n...
Komentarze
@jatymyoni
@jatymyoni · ponad 2 lata temu
Świetna recenzja. Przez te dziwne, czasami ingerencje w tekst autorów boję się najnowszych wydań. Jeżeli biorę książkę to oczekuję, że stan wiedzy będzie zgodny z datą jej napisania. A już ingerencje na poglądy inne niż związane z rozwojem nauki uważam za niedopuszczalne. W tym momencie już nie wiem czy to są myśli, poglądy autora, czy kolejne poprawki edytora. Ja bym nazwała cenzora. Niedługo okaże się, że będziemy korygować poglądy filozofów i czynić u nich korekty.
× 1
@Carmel-by-the-Sea
@Carmel-by-the-Sea · ponad 2 lata temu
Dzięki.
Ingerencja w książkę zdumiała mnie na dwóch poziomach. Po pierwsze sposób zmiany tekstu do nowej edycji (Pirani jedynie dwoma zdaniami wspomina, że aktualizował, a to co wypisałem nie zostało jawnie przez niego wyliczone, więc uznałem, że wyliczę - by inni wiedzieli). Po drugie - że polscy tłumacze/wydawcy kompletnie 'olali' nawet te kilka zdań korektora i ich nie zamieścili.
Masz rację, że to skandal w sumie. Od tego są przypisy, by uzupełniać przekaz autora, który powinien być ŚWIĘTY w strukturze. Być może te poprawki uzgodnione przed śmiercią Russella są jakoś uzasadnione w tej postaci, ale reszta - NIE!
ABC teorii względności
ABC teorii względności
Bertrand Russell
7/10
Bertrand Russell był człowiekiem o nadzwyczajnych talentach popularyzatorskich i pisarskich. Wspaniałym tego świadectwem jest z pewnością fakt, że ten oto powstały przed z górą siedemdziesięciu laty n...

Gdzie kupić

Księgarnie internetowe
Sprawdzam dostępność...
Ogłoszenia
Dodaj ogłoszenie
2 osoby szukają tej książki

Pozostałe recenzje @Carmel-by-the-Sea

Małpa, która zrozumiała Wszechświat
Ludzka psychologia ewolucyjna

Mimo ‘rozwałkowania’ do szczętu pytania - geny czy charakter (biologia czy kultura)? – wciąż nie daje ono spokoju ludziom; więc je ponawiają i poszukują źródeł własnej w...

Recenzja książki Małpa, która zrozumiała Wszechświat
Odczuwanie i poznawanie. Jak powstają świadome umysły?
Co czyni świadomym?

Mogło być lepiej (choć wciąż nie jest źle) . Kolejna książka profesora neuronauki i psychologii Antonio Damasio nie zaskakuje świeżością. Jest świadomie dostosowana do ‘...

Recenzja książki Odczuwanie i poznawanie. Jak powstają świadome umysły?

Nowe recenzje

Ukochane równanie profesora
Czy można polubić matematyka za pomocą literatu...
@Magdalena.K:

Czy dzięki zwykłej książce opowiadającej o starszym człowieku, jego opiekunce i jej małym synem można polubić znienawid...

Recenzja książki Ukochane równanie profesora
Nasz pierwszy rok
Nasz pierwszy rok
@akwasniowsk...:

Trzeba przyznać że autor książek potrafi zaskakiwać ,, Mój ostatni miesiac" to pierwsza część opowiadająca o Sebastiani...

Recenzja książki Nasz pierwszy rok
Wytrwaj przy mnie
Wytrwaj przy mnie
@iza.81:

Ileż to już powstało książek z wątkiem przemocy domowej wobec kobiet. Dużo, ale moim zdaniem i tak wciąż za mało. Jedne...

Recenzja książki Wytrwaj przy mnie
O nas Kontakt Pomoc
Polityka prywatności Regulamin
© 2023 nakanapie.pl